Gouda
Uit Plaatsinformatie
Goudais een stad en gemeente in de provincie Zuid-Holland in Nederland.
De stad ligt in het stedelijk gebied de Randstad (gebied)Randstad en is in inwonertal de 48e stad van Nederland en de 13e stad van Zuid-Holland. De gemeente telt inwonertal NL gemeente 0513 inwoners (inwonertal NL datum, bron: CBS) op een grondgebied van 16,92 km². Gouda heeft een regiofunctie binnen het Groene Hart, waar het qua inwoners de op één na grootste gemeente is.
Gouda ligt bij de samenvloeiing van de rivieren de Gouwe (rivier)Gouwe en Hollandse IJssel. Mede dankzij de binnenvaart over deze rivieren groeide Gouda in de middeleeuwen uit tot een belangrijke stad. In 1272 kreeg de stad stadsrechten en aan het eind van de middeleeuwen was Gouda uitgegroeid tot de vijfde stad van Holland.In de binnenstad is nog altijd een groot aantal historische en monumentale gebouwen te vinden, waarvan het Stadhuis van Gouda Stadhuis en de Grote of Sint-Janskerk (Gouda)Sint-Janskerk waarschijnlijk de beroemdste zijn. De stad staat daarnaast bekend om zijn Goudse kaas, die in de zomer nog steeds verhandeld wordt op de donderdagse toeristische kaasmarkt. Ten slotte geniet Gouda bekendheid door de fabricage van kaarsen, Pijp (rookgerei)pijpen en stroopwafels en de jaarlijkse Kaarsjesavond.
Inhoud |
Naamgeving
Gouda werd lange tijd aangeduid onder andere namen als Golde, Die Goude, Ter Goude en Tergouw, allen verwijzend naar de rivier de Gouwe (rivier)Gouwe. De Gouwe werd in 1139 voor het eerst vermeld in een oorkonde, onder de Latijnse naam Golda. Hierin werd gesproken over 'nieuwe Ontginning (cultuur)ontginningen aan de Gouwe': nove culture juxta Goldam. Een oorkonde uit 1178 spreekt van terram quandam juxta Goldam, 'zeker land aan de Gouwe'.
Over de herkomst van de naam Gouwe bestaan meerdere theorieën, maar geen daarvan staat onomstotelijk vast. De naam zou afgeleid kunnen zijn van de algemene benaming 'gouw(e)' voor een rivier met een weg erlangs. Volgens een andere theorie zou de naam slaan op de gouden gloed die het water van de Gouwe, ooit een veen (grondsoort)veenstroom, heeft gehad. 'Golda' zou kunnen zijn voortgekomen uit het Oergermaans Germaanse 'gulda' (goud) + 'ahwõ' (natuurlijke waterloop in zeekleigebied Deze gloed werd dan veroorzaakt door het veen dat door het heldere water zichtbaar was.
De tot dan toe gebruikelijke naam Golde werd in de middeleeuwen vervormd tot Goude of Ter Goude. In middeleeuwse Latijnse teksten werd de naam geschreven als Gouda, waarmee zowel de rivier als de stad kon worden bedoeld. Mede dankzij humanisme mhumanisten en de geschiedschrijving wist de Latijnse benaming uiteindelijk de naamsvorm Ter Goude, die nog lang in gebruik was, te vervangen Tegenwoordig is Gouda de enige stad in Nederland die zowel officieel als in de volksmond met de Latijnse naamsvorm wordt aangeduid.
Ondanks het grote aantal producten dat sterk verbonden is met Gouda, heeft de stad geen alom bekende bijnaam. Soms wordt gesproken over de Kaasstad, refererend aan de Goudse kaas, maar deze bijnaam is niet enkel aan Gouda voorbehouden. Een andere bijnaam is de Gouwestad, naar de rivier waaraan Gouda zijn naam en bestaan te danken heeft. Deze naam komt onder andere terug in de naam van de regionale televisiezender RTV Gouwestad. Waddinxveen, dat ten noordwesten van Gouda ligt en zich eveneens langs de Gouwe bevindt, wordt wel eens aangeduid als het Gouwedorp.
Gouwenaars worden ook wel Kaaskoppen genoemd, een spotnaam die ook wel voor Alkmaarders en Nederlanders in het algemeen wordt gebruikt. Deze bijnaam vindt mogelijk zijn oorsprong in Stolwijk en is niet afgeleid van de kaas zelf, maar aan kaasvaten die door zogeheten koppendraaiers werden vervaardigd. Bij conflicten werden deze kaasvaten als helm op het hoofd gezet.
Geschiedenis
hoofdartikel Geschiedenis van Gouda
Rond het jaar 1000 was het gebied waar nu Gouda ligt drassig en bedekt met een moerasbos, met daarin kleine riviertjes, zoals de Gouwe (rivier)Gouwe. In de 11e en 12e eeuw begon men met het ontginnen van veen (grondsoort)veen ten oosten en westen van de stad en langs de oevers van de Gouwe. In 1139 werd de naam Gouda voor het eerst vermeld in een oorkonde van de lijst van bisschoppen en aartsbisschoppen van Utrecht bisschop van Utrecht.
In de 13e eeuw werd het riviertje de Gouwe (rivier)Gouwe door een kanaal verbonden met de Oude Rijn (Harmelen-Noordzee)Oude Rijn en de monding in de Hollandse IJssel werd uitgebreid tot een haven. Aan de rand van de stad verrees in de tweede helft van de 13e eeuw het kasteel van Gouda, dat de haven moest beschermen. Door deze ontwikkelingen ontstond een vaarroute, die werd gebruikt voor handel tussen Vlaanderen en Frankrijk met Holland en het Oostzee gebied. In 1272 verleende Floris V van Holland Graaf Floris V stadsrechten aan Gouda, dat inmiddels een belangrijke plaats geworden was.
In 1361 en 1438 richtten stadsbranden grote schade aan in de stad. Zo zouden bij de stadsbrand Gouda 1438 stadsbrand van 1438 slechts vier huizen gespaard zijn gebleven Het kasteel van Gouda werd in 1577 gesloopt. De afbraak van het kasteel werd pas in 1808 voltooid, toen de Chartertoren werd gesloopt. Nog voordat het kasteel volledig was gesloopt, verrees ter hoogte van de vroegere binnenplaats op de fundering van het kasteel een molen. Nadat deze molen in 1831 was afgebrand, werd deze een jaar later vervangen door de molen 't Slot, die nog altijd overeind staat.
In het laatste kwart van de 16e eeuw had Gouda ernstige economische problemen. In de eerste helft van de 17e eeuw krabbelde de stad weer op en tussen 1665 en 1672 kende de stad zelfs een tijd van grote vooruitgang en bloei. Toen in het rampjaar 1672 echter de Hollandse Oorlog uitbrak kende de stad opnieuw een economische terugval. Hoewel de economie na 1700 nog eenmaal opveerde, zou de terugval uiteindelijk ver in de 19e eeuw zou duren. In 1673 werd Gouda voor de vierde en ergste maal getroffen door de Pest (ziekte)pest. De epidemie kostte 2.995 mensen het leven, ongeveer 20% van de bevolking. Bovendien kreeg Gouda te maken met opstandige boeren uit de omgeving, die in juni 1672 het stadhuis 24 uur lang bezetten.
In de 19e eeuw werden de stadsmuren van Gouda gesloopt; de laatste stadspoort werd in 1854 afgebroken. In deze periode had Gouda ook te maken met cholera-epidemieën, de eerste uitbraak was in 1832 een feit. Onder andere dankzij het aanleggen van een riool riolering en een waterleidingnet wist men de ziekte aan het eind van de 19e eeuw terug te dringen. Rond diezelfde tijd begon Gouda ook eindelijk te profiteren van het betere economische klimaat. Bedrijven als de Stearine Kaarsenfabriek (Gouda)Stearine Kaarsenfabriek en de "Machinale Garenspinnerij" hadden hierin een belangrijk aandeel. In 1855 werd het station Gouda in gebruik genomen aan de nieuwe spoorlijn Utrecht - Rotterdam. Vijftien jaar later volgde ook de Spoorlijn Gouda - Den Haag spoorverbinding met Den Haag. In het begin van de 20e eeuw, begon de stad met uitbreiden buiten de singels. De wijken Korte Akkeren, Kort Haarlem en Kadebuurt (Gouda)Kadebuurt werden in de eerste helft van deze eeuw gebouwd.
In de Tweede Wereldoorlog was Gouda door zijn strategische ligging aan water-, auto- en spoorwegen een doelwit van bombardementen door de geallieerden. In 1944 werd het station getroffen tijdens een geallieerd bombardement. Dit bombardement was bedoeld om de spoorweg te vernietigen die Den Haag en Rotterdam verbindt met Utrecht. In het totaal vielen er bij de bombardementen in Gouda 45 doden. 328 Goudse Joden werden vermoord tijdens de bezetting, slechts 40 overleefden de holocaust.
Na de bezetting breidde Gouda zich verder uit en werden de wijken Oosterwei, Bloemendaal (Gouda)Bloemendaal en Goverwelle gerealiseerd. In 1940 werd met de demping van de Nieuwenhaven een begin gemaakt met het dichten van de grachten in de binnenstad. Na de Tweede Wereldoorlog werden ook de Raam, het Nonnenwater, de Naaierstraat en de Achter de Vismarkt gedempt. Mede door de protesten vanuit de burgerij en de veranderde inzichten bij stedenbouwkundigen werd echter niet verder gegaan met het dempen van de historisch waardevolle stadsgrachten. In 1977 verdween de wekelijkse varkensmarkt, de grootste in Nederland, uit de stad. De wekelijkse kaasmarkt op donderdag bleef alleen als toeristisch fenomeen gehandhaafd. Het huidige hoofdstation is gebouwd in 1980, maar in de nabije toekomst zal het gebied rond het station, de Spoorzone, grotendeels vernieuwd worden. Tevens zal de stad na de realisering van Goverwelle in de 1980-1989 jaren '80 en 1990-1999'90 weer uitbreiden met een nieuwe wijk: de eerste paal van de nieuwbouwwijk Westergouwe zal naar verwachting begin 2012 de grond ingaan.
Geografie
Topografie
Gouda ligt in de provincie Zuid-Holland, in de Randstad (gebied)Randstad. De gemeente heeft goede verbindingen met de grote steden binnen en buiten de Randstad, maar ligt toch in een natuurlijk, landelijk gebied: het Groene Hart. Bij Gouda komen de Hollandse IJssel en de Gouwe (rivier)Gouwe samen. In de omgeving van Gouda liggen de drie grote steden Den Haag, Rotterdam en Utrecht (stad)Utrecht. De stad maakt deel uit van het COROP-gebied Oost-Zuid-Holland en ligt in het Hoogheemraadschap van Rijnland.
| Sjabloon:Tabel windroos |
De gemeente Gouda heeft een oppervlakte van slechts 18,10 km², waarvan 16,92km² land. De gemeentegrenzen van Gouda vallen tegenwoordig vrijwel samen met de stadsgrenzen. De laatste jaren staat een uitbreiding van de gemeente Gouda opnieuw ter discussie. Gouda en haar buurgemeenten denken daar verschillend over. Gedeputeerde Staten zullen hierover in de komende tijd een besluit nemen, na raadpleging van de betrokken gemeenten, waarbij de provincie een voorkeur heeft voor een oplossing die gedragen wordt door alle betrokken gemeenten.
Geologie en landschap
De binnenstad van Gouda ligt op een kleiige ondergrond. Een groot deel van de stad ligt echter op een zachte veen (grondsoort)veengrond. Deze slappe bodem zorgt ervoor voor dat delen van de stad door inklinken inklinking voortdurend verzakken. Maatregelen om deze verzakkingen tegen te gaan kosten de stad veel en hebben van Gouda zelfs lange tijd een Artikel 12-status Artikel 12-gemeente gemaakt.
Gouda wordt grotendeels omringd door natuur, in de vorm van weilanden en polders. De Krimpenerwaard, gelegen ten zuiden van de stad, grenst zelfs bijna direct aan de Binnenstad. Aan de westkant ligt de droogmakerij de Zuidplaspolder. Hieronder valt ook het gebied binnen de gemeentegrenzen ten westen van de Gouwe: daar liggen de buurtschappen Broek, Broekhuijzen en Thuil en daar bestaat het landschap nog voornamelijk uit weiland. De nieuw te ontwikkelen woonwijk Westergouwe zal hier binnen enkele jaren verandering in brengen. Met Westergouwe breidt Gouda zich uit tot aan de grens met de gemeente Moordrecht.
Wateren
Gouda ligt aan twee grote rivieren: aan de zuidkant grenst de stad aan de Hollandse IJssel en ten westen van de stad ligt de Gouwe (rivier)Gouwe.
Met name in het verleden hebben beide rivieren een grote rol gespeeld in de geschiedenis van Gouda en de vaarverbindingen tussen Vlaanderen en Nederland. Die verbinding door de binnenwateren werd binnen doer of binnen dunen genoemd en was een veilig alternatief voor de route over de Noordzee. De schepen voeren door de binnenstad van Gouda en moesten daar niet alleen tol betalen, maar zorgden met hun aanwezigheid ook voor bedrijvigheid in de stad. Hoewel het belang van Gouda en de vaarverbinding in de loop der eeuwen afnam, kreeg de scheepvaart met steeds meer problemen te maken. De wachtduur voor het passeren van de sluizen en de grootte van de schepen maakten een omlegging van de route noodzakelijk. In 1936 werd dan ook het Gouwekanaal in gebruik genomen. Het scheepverkeer hoeft sindsdien niet meer via de Havensluis of de Mallegatsluis door de binnenstad te varen, maar kan gebruik maken van de Julianasluis in het Gouwekanaal.
Tegenwoordig zijn de Gouwe en de Hollandse IJssel beide populaire rivieren voor de beroepsvaart en de pleziervaart. Fysiek vormen de twee rivieren ook de begrenzing van de stad: de bebouwing houdt vooralsnog nagenoeg op buiten deze wateren.. Het spoorverkeer tussen Gouda en het westen van het land maakt bij het oversteken van de Gouwe gebruik van de twee Gouwespoorbruggen.
Wijkoverzicht
De gemeente Gouda is verdeeld in Wijken en buurten in Gouda negen wijken.De historische kern van Gouda bevindt zich in de wijk Binnenstad (Gouda)Binnenstad. Het gebied binnen de singels biedt plaats aan veel winkels en horeca en is het podium voor evenementen als de Oranjenacht, de Singelloop en Kaarsjesavond. Meer historische buurten zijn te vinden in de omgeving van de binnenstad, al heeft het lang geduurd voordat de stad werkelijk buiten de singels begon te bouwen.
Een van de oudste delen van de stad buiten de singels van Gouda is de wijk Korte Akkeren, die werd opgeleverd rond 1900. Korte Akkeren ligt ten westen en zuidwesten van het centrum en wordt bijna geheel door water ontsloten. In Korte Akkeren ligt ook het industrieterrein Kromme Gouwe. Verder naar het westen liggen veel polders, waarvan een deel hoort bij de Oostpolder in Schieland.
Ten noordwesten van de binnenstad, die voor het grootste deel door singels wordt omringd, ligt Nieuwe Park, dat deel uitmaakt van de wijk Binnenstad, maar zelf ook weer is onderverdeeld in een oost- en westgedeelte. Nieuwe Park wordt soms ook als aparte wijk gezien. In het westen ligt het bedrijventerrein Gouwe Spoor, in het oosten een aantal scholen, woningen en het Station Gouda hoofdstation. Aan en in de directe omgeving van het Bergen IJzendoornpark Van Bergen IJzendoornpark staan enkele royale herenhuis herenhuizen, opgetrokken in verschillende stijlen.
Aan de andere kant van het spoor ligt Bloemendaal (Gouda)Bloemendaal, dat opgeleverd werd in de jaren 70 van de 20e eeuw en circa 9.100 inwoners heeft. In Bloemendaal bevinden zich het bedrijventerrein Goudse Poort, een sportcomplex en de hoofdlocatie van het Groene Hart Ziekenhuis]]. Ter hoogte van de Bloemendaalseweg ligt de grens tussen Bloemendaal en de naastgelegen wijk Plaswijck (Gouda)Plaswijck, de grootste wijk van de stad met bijna 13.000 inwoners. Bloemendaal en Plaswijck delen een winkelcentrum en vormen samen met de wijk Gouda Noord, inclusief Achterwillens het gebied ten noorden van het spoor. Aan de noordoostrand grenst de stad aan de Goudse Hout en de Reeuwijkse plassen. Hierbuiten beginnen de weilanden die Gouda omringen en op sommige plaatsen zelfs nog in de stad zelf terug zijn te zien. De Bloemendaalseweg en de Voorwillenseweg zijn allebei wegen met een landelijk aandoend karakter, hoewel ze inmiddels voor een groot deel door nieuwbouw worden omgeven.
Weer ten zuiden van het spoor bevindt zich de wijk Kort Haarlem. Het westelijke deel van Kort Haarlem is gelegen tussen de binnenstad en de Joubertstraat. Hoewel het grootste deel van de huizen hier dateert van de eerste helft van de 20e eeuw, zijn er ook nog enkele historische panden te vinden, in het bijzonder langs de Karnemelksloot. Gouda Oost, dat onder meer de buurt Oosterwei omvat, maakt ook deel uit van Kort Haarlem. De wijk grenst aan de Hollandse IJssel, die de naastgelegen wijk Stolwijkersluis van de rest van Gouda afsluit. Met slechts 410 inwoners is dit een zeer dunbevolkte wijk. De nieuwste woonwijk werd in de jaren tachtig en negentig gerealiseerd in het zuidoosten van Gouda en heet Goverwelle. Dit is ook de dichtst bevolkte wijk, met een bevolkingsdichtheid van gemiddeld 79 inwoners per hectare Toekomstige ontwikkelingen vinden vooral plaats aan de westrand van de stad, waar de nieuwbouwwijk Westergouwe komt, en in het stationsgebied. In dit gebied, beter bekend als de Spoorzone, zijn onder andere een nieuw gemeentehuis, een bioscoop en enkele kantoren gepland.
|
Parken en natuurgebieden
Hoewel Gouda voor een groot deel door natuur wordt omgeven, ligt de oppervlakte aan groen binnen de gemeente onder het landelijk gemiddelde Er zijn wel natuurgebieden, maar deze liggen voornamelijk aan de rand van de gemeente of er net buiten, zoals de natuur- en recreatiegebieden Noorderhout en de Geluidswal langs de Rijksweg 12 A12. Aan de oostkant van de stad liggen de Goudse Hout, een verkaveld groengebied, en het Steinse Groen, gelegen langs de wijk Goverwelle. Bovendien ligt ten noordoosten van de stad in de gemeente Reeuwijk een uitgestrekt merengebied, de Reeuwijkse plassen. Deze veenplassen zijn in de 18e eeuw ontstaan door de Vervening turfwinning en hebben inmiddels een recreatieve functie gekregen. In de zomer is het mogelijk hier te zwemmen, te zeilen of te varen; in strenge winters kan op de plassen geschaatst worden. Naar het oordeel van Gouwenaars zijn de binnenstad, de Korte Akkeren en Goverwelle het minst groen.
Als de nog te bouwen woonwijk Westergouwe en het aanliggende bedrijventerrein Gouwepark zijn voltooid, zal Gouda ook binnen de stad zelf een groot groen gebied hebben. De Oostpolder in Schieland en het aangrenzende natuurgebied Broek, Thuil en 't Weegje't Weegje - dat overigens niet bij Gouda, maar bij buurgemeente Waddinxveen hoort - liggen nu nog aan de rand van de bebouwing, maar liggen straks als 'landschapspark' binnen de stedelijke omgeving.
In de binnenstad bevinden zich in de nabijheid van de Grote of Sint-Janskerk (Gouda)Sint-Janskerk de Vroesentuin, tot 1832 het kerkhof, en de Catharinatuin bij het MuseumgoudA museum het Catharinagasthuis met een permanente beeldenexpositie. Langs de stadssingels, eveneens in de binnenstad, bevinden zich het Houtmansplantsoen en het Regentesseplantsoen. De vroegere burgemeester Albertus Adrianus van Bergen IJzendoorn schonk zijn tuin aan de gemeente. Deze tuin werd bij het Houtmansplantsoen gevoegd. Ook schonk hij een legaat aan de gemeente en hiermee werd rond 1900 het Bergen IJzendoornpark Van Bergen IJzendoornpark aangelegd. Dit park werd in de zogenaamde landschapsstijl aangelegd. In 1910 werd het park uitgebreid met het meer symmetrisch aangelegde Nieuwe Park. In de wijk Bloemendaal (Gouda)Bloemendaal werd in de zeventiger jaren van de 20e eeuw op een voormalige huisvuilstortplaats het Groenhovenpark aangelegd. Aan de achterzijde van het Groene Hart Ziekenhuis bevindt zich, eveneens in Bloemendaal, het Park Atlantis.
Ontwikkeling van het inwonertal
In de middeleeuwen groeide Gouda uit tot een grote en belangrijke stad in Holland. Rond 1477 bereikte het inwonertal een voorlopig hoogtepunt van ruim 10.000, mogelijk 13.000 inwoners. Daarna nam het aantal inwoners echter sterk af en bleef de omvang van de stad lange tijd gelijk. Ook in de eeuwen die volgden verliep de bevolkingsgroei in Gouda, als daar al sprake van was, maar traag, in tegenstelling tot veel andere Hollandse steden. In 1572 had Gouda nog ongeveer evenveel inwoners als een eeuw eerder, in 1622 was het bevolkingsaantal toegenomen tot 14.880, maar ook daarna bleef Gouda niet doorgroeien.
Aan het begin van de 20e eeuw had Gouda de grens van 20.000 inwoners inmiddels overschreden. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak was het aantal van 30.000 reeds gepasseerd. Na de Tweede Wereldoorlog bleef de stad groeien, het bevolkingscijfer steeg van circa 35.000 naar 46.000 inwoners in 1970. Twintig jaar later, in 1990, woonden er meer dan 64.000 mensen in Gouda. Tot het eind van de jaren 90 groeide de stad nog redelijk snel door. Vanaf dat moment groeide het inwoneraantal nog maar traag tot een voorlopig hoogtepunt van 71.799 inwoners op 1 januari 2004.
De verwachting is wel dat de stad de komende jaren weer zal groeien, met name dankzij een aantal nieuwbouwprojecten: tot 2020 worden naar verwachting ongeveer 6.290 nieuwe woningen gebouwd, waaronder 3.740 in Westergouwe Daarbij is er nog onduidelijkheid over eventuele gebiedscorrecties of fusies met buurgemeenten, die de groei van de gemeente nog verder zouden kunnen bevorderen. In onderstaande tabel is de bevolkingsontwikkeling van Gouda in de 20e en 21e eeuw weergegeven.
|
|
|
Bevolkingsafkomst
| Bevolkingssamenstelling van Gouda per 1 januari 2008<ref name="Bevolking en grondgebied" /> | |
|---|---|
| Etnische categorie | Aantal inwoners<ref>Alle aantallen zijn inclusief personen die tevens de Nederlandse nationaliteit bezitten. Hierdoor is de som van de genoemde cijfers niet gelijk aan het totaal aantal inwoners.</ref> |
| Autochtonen | 55 .433 |
| Westerse allochtonen | 5 .207 |
| Niet-westerse allochtonen waarvan Marokkanen waarvan Turken | 10.205 6.448 414 |
| Totaal per 01-01-2008 | 70 .845 |
In Gouda is 22% van de bevolking allochtoon. Dit percentage is iets hoger dan het gemiddelde in Nederland, waar 20% allochtoon is. Van de Gouwenaren is zeven procent Westerse wereld|westers-allochtoon en ongeveer vijftien procent is niet-westers-allochtoon. Het aantal allochtonen neemt zowel absoluut als procentueel toe, terwijl het aantal autochtonen juist zowel absoluut als procentueel afneemt.
Onder de groep westerse allochtonen zijn de Nederlands-Indiërs (1.253), Duitsers (1.024), Joegoslaviërs (494) en Indonesiërs (374) het meest vertegenwoordigd.<ref name="Bevolking en grondgebied" /> Veruit het grootste deel van de groep niet-westerse allochtonen wordt gevormd door Marokkanen, die met 6.440 ruim 9% van de totale Goudse bevolking vormen. Enkele andere grote groepen niet-westerse allochtonen zijn Surinamers (887), Turken (414) en Antillianen (352).<ref name="Bevolking en grondgebied" />
Kort Haarlem is procentueel de wijk met de meeste allochtonen: 31 procent van de inwoners is hier allochtoon. Hierna volgt Korte Akkeren, waar 26 procent van de bevolking bestaat uit allochtonen.<ref name="Bevolking en grondgebied" />
Religie
| ||||||||||||||||
Cijfers over religie van enkel de stad Gouda zijn niet bekend. Wel staan in het Permanent Onderzoek Leefsituatie (POLS) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in 2001–2003<de gegevens van het COROP-gebied Oost-Zuid-Holland, dat naast Gouda ook plaatsen als Alphen aan den Rijn, Bodegraven, Reeuwijk (gemeente)Reeuwijk Schoonhoven, Waddinxveen en Zevenhuizen-Moerkapelle omvat. Volgens dit onderzoek in deze periode 19,9 procent van de inwoners rooms-katholieke Kerk rooms-katholiek en behoorde 18,8 procent tot de Nederlandse Hervormde Kerk. Ongeveer 5% is moslim en circa 44% hangt geen religie aan. Gouda wordt soms, maar lang niet altijd, tot de bijbelgordel gerekend.De stad heeft wel enkele kenmerken van een christelijk beïnvloede stad: de Staatkundig Gereformeerde Partij SGP en ChristenUnie krijgen bij verkiezingen samen ongeveer 12% van de stemmen en de stad heeft één van de weinige middelbare reformatorisch onderwijs reformatorische scholen van Nederland.
Gouda is door de geschiedenis heen een tolerante stad geweest. In de middeleeuwen konden door deze houding, voor een belangrijk deel beïnvloed door Desiderius Erasmus Erasmus, andersdenkenden als Dirck Volkertsz. Coornhert zich in Gouda vestigen. Voor boekdrukkers was Gouda eveneens een aantrekkelijke stad door de drukkersvrijheid. In de zeventiende eeuw bevond Gouda zich in de strijd tussen de remonstranten en contraremonstranten in het remonstrantse kamp. Nadat de Synode van Dordrecht in 1619 de contraremonstranten gelijk had gegeven, kwamen schuilkerken in Gouda nog veelvuldig voor.
Aan het eind van de achttiende eeuw werd in Gouda een jodendom joodse gemeente opgericht, kort na de burgerlijke gelijkstelling. Een eeuw later, in 1899, telde de joodse gemeenschap ruim 400 leden. De joodse gemeenschap bezat onder andere de synagoge aan de Turfmarkt (Gouda)Turfmarkt en het Israelitische Oude Mannen- en Vrouwenhuis aan de Haven (Gouda)Oosthaven. De Joodse bevolking van Gouda is in de Tweede Wereldoorlog grotendeels weggevoerd naar de vernietigingskampen en vermoord. Na de oorlog werden de gebouwen noodgedwongen verkocht: de synagoge aan de Vrije Evangelische Gemeenten Vrije Evangelische Gemeente en het bejaardentehuis aan de Nederlandse Hervormde Kerk hervormde kerk (Gebouw De Haven). In 1964, bijna 170 jaar na de oprichting, werd de Goudse joodse gemeente opgeheven en bij de joodse gemeente van Rotterdam gevoegd.
De beschermheilige van Gouda is Johannes de Doper. De Sint-Janskerk is aan hem gewijd en de symbolische kleuren wit en rood van Johannes zijn terug te vinden op de Goudse Glazen en in het stadswapen en de vlag, kleuren die eertijds ook gebruikt werden door de heren van der Goude.
Gouda heeft in het verleden meerdere kloosters gekend. Van het kloosterverleden is echter nog maar weinig over, al herinneren straatnamen als Het Klooster, Minderbroederssteeg, Nonnenwater, Patersteeg en Regulierenhof hier nog wel aan. Wel is er nog een groot aantal kerken, waaronder de Sint-Janskerk, de Joostkapel en de Gouwekerk in de binnenstad. Van recenter datum zijn de drie moskeeën voor de Goudse moslimgemeenschap: Nour, Assalam en El Fath. In de wijk Korte Akkeren bevindt zich het gebouw van de loge (vrijmetselarij)vrijmetselaarsloge "De Waare Broedertrouw", die ongeveer 40 leden van binnen en buiten Gouda heeft.
Dialect
Sjabloon:Hoofdartikel Het stadsdialect van Gouda is het Gouds. Het Gouds behoort tot de Hollands (dialect) Hollandse dialecten.
De Gouwenaar was niet in staat om de h uit te spreken. Dat werd duidelijk gemaakt met het zinnetje: en ontjie in en okkie mi wat ôôj der in èn en èkkie der vôôr (= een hondje in een hokje met wat hooi er in en een hekje ervoor).Het dialect van Gouda in: Veertiende verzameling bijdragen (1967) uitg. Oudheidkundige Kring Die Goude, In de loop van de twintigste eeuw verdween het Goudse dialect geleidelijk naar de achtergrond. De invoering van de leerplicht en de daarmee gepaard gaande verbetering van het onderwijspeil en de uitbreiding van de stad met de komst van nieuwe bewoners maakten dat het zuivere Goudse dialect nauwelijks meer gesproken wordt.
Politiek en bestuur
Politiek
De gemeenteraad van Gouda bestaat sinds 1998 uit 35 zetels. Naast de grote landelijke partijen zijn er ook twee lokale partijen vertegenwoordigd in de Gemeenteraad. Dit zijn Gouda's 50+ Partij en Gemeentebelangen Gouda. Deze partijen bezetten respectievelijk drie en twee zetels in de raad. Op woensdag vinden de raadsvergaderingen plaats.
Sjabloon:Wrapper | |} In maart 2006 werden voor het laatst gemeenteraadsverkiezingen gehouden. Tien partijen namen deel aan deze verkiezingen. De Partij van de Arbeid (Nederland)PvdA werd de grootste partij met tien zetels, het Christen Democratisch AppèlCDA en de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie VVD behaalden respectievelijk 5 en 4 zetels. De opkomst was 59,42%.In de tabel hieronder is de zetelverdeling van de gemeenteraad van Gouda weergegeven sinds 1994:
| Zetelverdeling gemeenteraad | border|285px|Zetelverdeling in de periode 1994 t/m 2006 1. Zetelaantal: In 1994 33, in de overige jaren 35 2. In 1994 en 1998 SGP incl. RPF en het GPV | ||||
| Partij | 1994 | 1998 | 2002 | 2006 | |
| Partij van de Arbeid (Nederland)Partij van de Arbeid | 7 | 8 | 6 | 10 | |
| Christen Democratisch Appèl | 5 | 5 | 6 | 5 | |
| Volkspartij voor Vrijheid en Democratie | 6 | 8 | 6 | 4 | |
| GroenLinks | 3 | 3 | 3 | 3 | |
| ChristenUnie | - | - | 2 | 3 | |
| Gouda's 50+ Partij | - | 1 | 1 | 3 | |
| Socialistische Partij (Nederland)Socialistische Partij | - | 2 | 1 | 2 | |
| Gemeentebelangen Gouda | 3 | 1 | 5 | 2 | |
| Democraten 66 | 6 | 3 | 3 | 2 | |
| Staatkundig Gereformeerde Partij | 3* | 4* | 2 | 1 | |
| Totaal | 33 | 35 | 35 | 35 | |
* In 1994 en 1998 deden de Staatkundig Gereformeerde PartijSGP, de Reformatorische Politieke Federatie RPF en het Gereformeerd Politiek Verbond GPV mee als één partij. De laatste twee fuseerden later tot de ChristenUnie.
Na de verkiezingen van 2006 werd in Gouda een college gevormd door PvdA, CDA, ChristenUnie en GroenLinks. De portefeuilleverdeling is als volgt:
- Wim Cornelis (PvdA), burgemeester, openbare orde en veiligheid
- Siebe Keulen (PvdA), wethouder, eerste locoburgemeester, economische zaken, recreatie en toerisme en cultuur
- Marco Kastelein (CDA), wethouder, tweede locoburgemeester, stedelijk beheer, milieu en sport
- Harro Janssen (ChristenUnie), wethouder, financiën en verkeer
- Arnout Menkveld (GroenLinks), wethouder, volkshuisvesting en onderwijs
- Marion Suijker (PvdA), wethouder, welzijn, zorg en sociale zaken
Burgemeester
De burgemeester van Gouda is sinds 2001 Wim Cornelis. Cornelis is lid van de Partij van de Arbeid. Hij is de vierde burgemeester op rij voor deze partij sinds 1974. Cornelis' portefeuille omvat onder andere de thema's openbare orde, veiligheid en juridische zaken. De locoburgemeesters zijn Siebe Keulen en Marco Kastelein. De voorganger van burgemeester Cornelis was Jan Hein Boone, die van 1989 tot 2001 de burgemeesterspost vervulde.
Stedenbanden
Gouda heeft drie partnerstad partnersteden in het buitenland.De oudste Partnerstad jumelage heeft Gouda met de Noorse stad Kongsberg (plaats)Kongsberg, sinds 1956. Een jaar later werd ook met de Klingenstadt Solingen in Duitsland een officiële vriendschapsband gesloten. Het Engelse Gloucester werd in 1972 de derde zusterstad van Gouda. De jumelages met deze steden zijn op verschillende plaatsen in de stad terug te vinden. Zo heeft de stad een Solingenstraat, een Gloucesterstraat en een Kongsbergstraat. De kerstboom op de Markt wordt sinds 1956 jaarlijks geschonken door zustergemeente Kongsberg.
Naast deze officiële partnersteden heeft Gouda ook onofficiële banden met verschillende steden. Zo is er een vriendschappelijke relatie met Imzouren (Marokko). Na een zware aardbeving in 2004 werd vanuit Gouda bijgedragen aan de wederopbouw van een school in deze plaats. Een andere onofficiële band is er sinds 2004 met de stad Elmina in Ghana, dankzij een vanuit de Vereniging van Nederlandse Gemeenten VNG gestarte projectrelatie.
Symboliek
Het Wapen van Gouda gemeentewapen van Gouda bestaat uit een schild, vastgehouden door twee leeuwen, waarop tweemaal drie zespuntige sterren zijn aangebracht. Het wapen vindt waarschijnlijk zijn oorsprong in het familiewapen van de heren Van der Goude, die een belangrijke rol hebben gespeeld in de geschiedenis van Gouda. Op 24 juli 1816 werd het gemeentewapen officieel door de Hoge Raad van Adel bevestigd. Het motto dat de stad voert luidt: "Per aspera ad astra" (Door de doornen naar de sterren). Bij de vastlegging werd het wapen als volgt omschreven: "In rood een paal van zilver, ter weerszijden vergezeld van drie paalsgewijs geplaatste zespuntige sterren van goud. Het schild gedekt met een vijfbladige kroon van goud en omgeven door een doornenkrans; en vastgehouden door twee omziende leeuwen van natuurlijke kleur. Onder het wapen de spreuk "Per aspera ad astra"."
De vlag van Gouda heeft drie gelijke horizontale banden in de kleuren rood, wit en rood. De drie balken zijn - een kwartslag gedraaid en aangevuld met de zes zespuntige sterren - terug te zien in het stadswapen.
Cultuur
Bezienswaardigheden
Gouda heeft een historisch centrum, met enkele bekende bouwwerken en een grachtenstelsel. Dit grachtenstelsel was in het verleden uitgebreider, maar tussen de jaren '30 en de jaren '60 is een deel van de grachten om economische redenen gedempt. Tegenwoordig gaan er stemmen op om een aantal van deze gedempte grachten weer open te graven, maar of dit ook echt gaat gebeuren is onzeker In een verder verleden heeft de stad ook verdedigingswerken, een aantal stadspoorten en zelfs een Kasteel van Gouda kasteel gehad, maar hier is nog maar weinig van terug te zien. Toch heeft Gouda in totaal nog altijd Lijst van rijksmonumenten in Gouda 330 rijksmonumenten,waarvan het oude Stadhuis van Gouda stadhuis en de Grote of Sint-Janskerk (Gouda)Sint-Janskerk waarschijnlijk de bekendste zijn. De top van de Gouwekerk is met 80 meter het hoogste punt van de stad.
De Markt (Gouda)Markt vormt het middelpunt van de historische binnenstad. In het midden van dit waaiervormige centrale plein bevindt zich het oude Stadhuis van Gouda stadhuis op de Markt. Het stadhuis, gebouwd uit natuursteen na de laatste grote stadsbrand tussen 1448 en 1450, is een van de oudste gotiek gotische stadhuizen van Nederland. Het stadhuis is aan meerdere kanten opgesierd met oude beelden en reliëfs. Aan de zijkant van het gebouw bevindt zich een beiaard klokkenspel van recenter datum dat om het halfuur klinkt en een kort schouwspel laat zien dat het verkrijgen van stadsrechten symboliseert. Eveneens op de Markt staat de 17e eeuwse Waag (Gouda)Waag. Dit bouwwerk werd gebouwd in 1668 naar een ontwerp van architect Pieter Post (architect)Pieter Post en had lange tijd een belangrijke functie als weegplaats voor kazen. Vroeger zat de VVV in deze kaaswaag, momenteel huisvest het gebouw het Kaas- en Ambachtenmuseum. De rest van de markt wordt voor een groot deel ingenomen door historische panden, die restaurants, cafés en winkels herbergen.
Ten zuiden van de Markt staat de Grote of Sint-Janskerk (Gouda)Grote of Sint-Janskerk. Het gebouw is met 123 meter het langste kerkgebouw van Nederland en is vooral bekend vanwege de gebrandschilderd glas gebrandschilderde ramen, ook wel bekend als de "Goudse Glazen". De gotische kruiskerk behoort tot de Top 100 der Nederlandse UNESCO-monumenten. Ten zuidoosten van de Sint-Janskerk liggen ook nog het Willem Vroesenhuis, het voormalige Weeshuis en de Jeruzalemkapel. Ten zuiden van de kerk ligt aan het straatje Achter de Kerk het voormalige hospitaal en tegenwoordige stadsmuseum MuseumgoudA Catharina Gasthuis. De toegang tot de museumtuin wordt gevormd door het Lazaruspoortje, dat een reliëf bevat van beeldhouwer Gregorius Cool.
Langs de straat Achter de Kerk loopt een smalle gracht. Deze loopt onder de bebouwing door en komt dan uit bij de Gouwe (straat)Gouwe en de Haven (Gouda)Haven. Dankzij de bedrijvigheid rond de scheepvaart in het verleden staat in deze straten een groot aantal monumentale bouwwerken. Zo liggen aan weerszijden van de Gouwe de 'Visbank' en de 'Korenbeurs', die beide als vismarkt hebben gefunctioneerd. Aan de zijde van de Gouwe waar ook de Korenbeurs zich bevindt, de Hoge Gouwe genaamd, staat ook de twintigste-eeuwse St. Jozefkerk of Gouwekerk. Deze neogotische kruiskerk is gebouwd in 1904 en de gedeeltelijk open torenspits vormt het hoogste punt van zowel het historische centrum als van de gehele stad. De Hoge en Lage Gouwe herbergen nog enkele kerken. Halverwege de Hoge Gouwe bevindt zich het, door pastoor Petrus Purmerent als schuilkerk verkregen, kerkgebouw van de oudkatholieke parochie van St. Jan Baptist. Purmerent kocht in de periode van 1630 tot 1661 diverse woningen aan de Gouwe en de Raam, in 1684 werd dit complex nog uitgebreid door Jacob Catz. De verbouwing van deze kerk werd in de jaren erna voltooid door pastoor Ignatius Walvis.Op de hoek van de Hoge Gouwe en de Keizerstraat stond de voormalige schuilkerk van de Remonstranten remonstrantse gemeente, thans resteert van de later nieuwgebouwde kerk alleen nog het portaalgebouwtje. Eveneens aan de Hoge Gouwe bevindt zich, tegenover de Turfmarkt, de toegang tot de in 1928 gebouwde, achter een woning gelegen Christelijke Gereformeerde Kerken christelijke gereformeerde kerk. Op de hoek van de Lage Gouwe en de Lange Groenendaal staat de vijftiende-eeuwse St. Joostkapel, bij het voormalige Sint-Joostgasthuis van het Gilde (beroepsgroep)zakkendragersgilde. Deze kapel wordt sinds 1683 gebruikt door de Lutheranisme evangelisch-lutherse gemeente.
De Turfmarkt (Gouda)Turfmarkt is net als de Gouwe en de Haven een van de grotere grachten met aan weerszijden diverse monumentale bouwwerken. Aan de noordzijde bevinden zich onder andere de Turfmarktkerk en het Verzetsmuseum Zuid-Holland in een voormalig bankgebouw. Aan de andere zijde bevindt zich de synagoge (Gouda)voormalige joodse synagoge, tegenwoordig een kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente. Zowel de synagoge als het verzetsmuseum zijn beschermd als rijksmonument.
Een ander noemenswaardig pand staat aan de Naaierstraat 6. Dit pand is een laatgotisch huis dat beter bekend staat als De vier gekroonden, naar het gelijknamige fries (bouwkunst)fries dat zich op de gevel bevindt. Het pand staat evenals de Sint Janskerk op de Top 100 der Nederlandse UNESCO-monumenten.
Zoals enkele andere historische Nederlandse steden beschikt ook Gouda over een aantal hofjes. De stad had in 1750 21 hofjes,maar een deel hiervan is inmiddels gesloopt. Hofjes bestonden uit een verzameling kleine huisjes rond een gemeenschappelijke binnenplaats en dienden als onderkomen voor ouderen of armen. Aan de Nieuwehaven bevinden zich twee van deze hofjes, die allebei dateren uit de zeventiende eeuw: het Hofje van Cincq en het Hofje van Letmaet. Een ander hofje is het Swanenburgs Hofje aan de Groeneweg aan de andere kant van de binnenstad.
Zowel binnen als buiten het centrum ligt een netwerk van sluizen. In het verleden had Gouda een belangrijk deel van de economische voorspoed te danken aan de ligging en de sluizen. Op het traject dat het water door de binnenstad tussen de Hollandse IJssel en de Gouwe aflegt ligt zelfs de langste schutsluis van Europa.In de Hollandse IJssel bevinden zich verder de Waaiersluis (Gouda)Waaiersluis en Julianasluis. De Mallegatsluis vormt de verbinding tussen de Hollandse IJssel en de Turfsingel. Aan het einde van de Oost- en Westhaven staat bij de inmiddels gesloten Havensluis nog steeds Het Tolhuis en de bijbehorende sluiswachterswoning. Hier voeren de schepen uit de richting van Rotterdam de stad binnen langs de sluisdeuren die nog steeds aanwezig zijn.
Ten slotte zijn er nog drie molens in Gouda te zien: de Roode Leeuw, 't Slot en de Haastrechtse Molen. In het verleden heeft Gouda in totaal meer dan twintig molens geteld, waarvan nu enkel nog de drie genoemde ronde stellingmolens over zijn.
Musea
Gouda beschikt over enkele musea. Zo is er het Museum De Moriaan, dat voorheen een collectie plateel beheerde. Na een grondige verbouwing opende Museum De Moriaan eind 2007 onder een nieuwe naam als het Nationaal Farmaceutisch Museum de Moriaan haar deuren. Het MuseumgoudA Catharina Gasthuis is een museum met altaarstukken uit de 16e eeuw, 19e eeuwse schilderijen, een collectie Gouds plateel en Goudse kleipijpen en hedendaagse kunst. Tegenwoordig vormt het Catharina Gasthuis samen met Museum De Moriaan MuseumgoudA.
Naast MuseumgoudA zijn er nog andere musea in de stad. Men kan bijvoorbeeld terecht in de Museumhaven Gouda waar nog bewoonde monumentale schepen liggen. Het Verzetsmuseum Zuid-Holland aan de Turfmarkt is een museum over het Zuid-Hollandse verzet in de Tweede Wereldoorlog. Ten slotte zit in de Waag aan de Markt het Goudse Kaas- en Ambachtenmuseum.
Kunst in de openbare ruimte
Niet alleen in de Goudse musea, maar ook in de openbare ruimte zijn diverse beelden, sculpturen en overige objecten te bewonderen, zowel klassieke kunstwerken - waaronder een aantal beelden uit de zeventiende eeuw - als moderne werken. In het Houtmansplantsoen staan monumenten voor de gebroeders Cornelis de Houtman Cornelis en Frederik de Houtman en voor oud-burgemeester Albertus Adrianus van Bergen IJzendoorn Van Bergen IJzendoorn uit de negentiende eeuw. Kunst uit de twintigste eeuw is in ruime mate verspreid over de hele stad aanwezig: in het zuidelijk deel van de stad - de binnenstad - 33 objecten, in het oostelijk deel van de stad 21 objecten, in het westelijk deel van de stad 16 objecten en in het noordelijk deel van de stad 25 objecten.
Beelden die zich al sinds de zeventiende eeuw in Gouda bevinden zijn bijvoorbeeld de uitbeelding van de Gelijkenis van de rijke man en Lazarus gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus op het Lazaruspoortje uit 1609, door Gregorius Cool, die een paar jaar eerder ook het bordes van het stadhuis van Gouda stadhuis schiep, inclusief de beelden van de Zakkendragers. De toegangspoort tot het Willem Vroesenhuis, eveneens van de hand van Cool, aan de Spieringstraat en het marmeren werk Het weegbedrijf van Bartholomeus Eggers aan de Markt dateren eveneens uit de zeventiende eeuw, respectievelijk 1614 en 1668. Er zijn ook kunstwerken van recenter datum. Op de Nieuwe Markt staat sinds 1988 De Kaasboerin, een bronzen beeld van de Stolwijkse beeldend kunstenares Ineke van Dijk dat een boerin uitbeeldt met een Goudse kaas tegen zich aan geklemd. In de jaren negentig van de 20e eeuw zijn langs de singels van Gouda sculpturen geplaatst van elf beeldende kunstenaars, de Goudse beeldenroute. Dit project kon gerealiseerd worden mede dank zij een legaat van mevrouw James-Van der Hoop, echtgenote van de vroeger burgemeester van Gouda, Karel Frederik Otto James.
Streekproducten
Gouda dankt haar naamsbekendheid voornamelijk aan een viertal producten: kaas, kaarsen, aardewerk en stroopwafels.
Het bekendste product uit Gouda is ongetwijfeld de Goudse kaas. Al sinds de middeleeuwen worden er op de weekmarkt van Gouda kazen verhandeld, die in boerderijen in de regio gemaakt werden. In de 16e eeuw woedde er een heuse 'kaasoorlog' tussen Schoonhoven en Gouda toen Karel V van het Heilige Roomse Rijk Karel V Schoonhoven toestemming gaf om kaas te verhandelen. Na een slepend conflict trok Gouda aan het langste eind.De kaasmarkten hebben tot ver in de twintigste eeuw in Gouda plaatsgevonden. De volvette kaas dankt zijn naam aan het feit dat hij in Gouda werd verhandeld, waarbij het stadsbestuur zorgde voor een kwaliteitscontrole. De kazen werden in de Waag gewogen. Door de opkomst van zuivelfabrieken verloor deze markt haar betekenis. Nu is er nog slechts sprake van een vanwege het toerisme in stand gehouden kaasmarkt. De soortnaam en vorm van de Goudse kaas zijn niet beschermd, waardoor veel kazen die verkocht worden als 'Goudse kaas' in werkelijkheid in andere gebieden zijn gemaakt. Wel gaan er stemmen op om het product beter te beschermen.
Naast de Goudse kaas genieten ook de Goudse kaarsen bekendheid. De in 1853 door Andrinus Antonie Gijsbertus van Iterson samen met een tweetal anderen gestichte Stearine Kaarsenfabriek (Gouda)Stearine Kaarsenfabriek zorgde lange tijd voor veel werkgelegenheid in Gouda. Tevens werd de "Goudse kaars" een belangrijk exportartikel. Het Gouds aardewerk is dan weer ontstaan uit de Goudse stenen pijp pijpenindustrie, die vanaf het begin van de 17e eeuw een belangrijke vorm van werkgelegenheid vormde. In de tweede helft van de twintigste eeuw is de Gouds plateel plateelindustrie grotendeels uit Gouda verdwenen, deels door vertrek en deels door faillissementen. Ten slotte zijn er de Goudse stroopwafels. Deze worden al sinds het eind van de 18e eeuw in Gouda gebakken. Er bestaan diverse - door de Goudse bakkers geheim gehouden - recepten voor de stroopwafel.
Deze pagina is gebaseerd op het auteursrechtelijk beschermde Wikipedia-artikel <http://nl.wikipedia.org/wiki/Gouda>; het is vrijgegeven onder de GNU Free Documentation License.