Hardenberg
Uit Plaatsinformatie
Hardenberg (Nedersaksisch: Hardenbarg of Haddenbarreg) is een stad aan de Overijsselse Vecht in de Nederlandse provincie Overijssel.
In Hardenberg staat het gemeentehuis van de gelijknamige gemeente die na de gemeentelijke herindeling van 2001 ontstaan is uit de gemeenten Hardenberg (in 1941 ontstaan uit de gemeenten Stad Hardenberg en Ambt Hardenberg), Avereest en Gramsbergen. De stad Hardenberg heeft 17.950 inwoners.
Inhoud |
Geschiedenis
Voor de 20e eeuw
Aanvankelijk lag dicht bij de plaats waar nu Hardenberg ligt, de nederzetting Nijenstede. Naast deze nederzetting werd een bisschoppelijk kasteel op de Herdenberch gebouwd. De bewoning van Nijenstede verplaatste zich geleidelijk naar het gebied rond en met name binnen de vesting. De burcht op de Herdenberch werd rond 1230 ommuurd door bisschop Wilbrand van Oldenburg. Deze muur liet hij bouwen als reactie op de nederlaag van zijn voorganger Otto von Lippe bij de slag bij Ane in 1227 tegen opstandige Drenten onder leiding van Rudolf van Coevorden. In 1362 verplaatste de Utrechtse bisschop Jan van Arkel de stadsrechten van Nijenstede naar Hardenberg. Hier werd vervolgens de Stephanuskerk gebouwd, die de kerk in Nijenstede moest vervangen. Het kerkhof van Nijenstede bleef echter wel in gebruik als de begraafplaats voor de bewoners van Hardenberg.
Bisschop Floris van Wevelinkhoven laat in 1386 het kasteel verder versterken en verfraaien. Hij verblijft veel in het kasteel en overlijdt er in 1393. In 1497 wordt Hardenberg door een grote brand verwoest. In 1518 laat Filips van Bourgondië, bisschop van Utrecht, het kasteel ontmantelen. Ook de stadsmuur wordt gesloopt. Restanten ervan zijn in het eind van de jaren '50 van de 20e eeuw gevonden en een fragment ervan is vervolgens gereconstrueerd. Op de plaats waar destijds het kasteel stond, werd in het eind van de 19e eeuw een kerk gebouwd, de Höftekerk. Deze naam verwijst naar het bisschoppelijke hof of (versterkte) hofstede.
In de tijd van het Hanzeverbond, tot ca. 1500, waren er in Overijssel Hanzesteden als Kampen, Zwolle en Deventer. Deze zogeheten Gemeene of Principaalsteden zochten contact met kleinere steden en dorpen in hun achterland. In Overijssel was een groot aantal van deze Bijsteden aan een van de grote IJsselsteden gelieerd. Zo was de stad Hardenberg door de ligging aan de Vecht verbonden met Zwolle. Hardenberg had waarschijnlijk niet meer dan landbouwproducten te bieden.
Hardenberg is tot in de twintigste eeuw een sterk agrarische plaats gebleven. Alleen de scheepvaart over de Overijsselse Vecht met zompen was een economische activiteit van belang. De opbouw van het oorspronkelijke stadje was dat van een voorstraatdorp. Deze straat loopt vanaf de brug over de Vecht, langs de Stephanuskerk verder naar het oosten. Eerder lag er parallel aan deze straat ook een achterstraat, die de meeste voorstraatdorpen kennen, maar doordat er een huizenblok is verwijderd is dit nu een plein geworden. De voorstraat is tegenwoordig de belangrijkste winkelstraat van Hardenberg.
Hardenberg staat ook bekend als 'Klepperstad'. In vroeger tijden was er een zogenaamde Klepperman aangesteld, een soort nachtwacht. Deze riep 's avonds met een klepper de tijd om en controleerde op eventueel brandgevaar. 8 mei 1708 is hier een voorbeeld van, toen, na een 'foutje' van Aaltje Kraak, Hardenberg bijna volledig afbrandde. Ook in 1497 was de stad al in as gelegd. Bij de wederopbouw in 1708 werden de overwegend houten huisjes vervangen door stenen woningen.
Vanaf de 20e eeuw
Aan het begin van de twintigste eeuw was Hardenberg sterk agrarisch. De eerste industriële vestiging betrof dan ook de melkfabriek Salland. In 1930 opende een atelier van de N.V. Leeuwarder Textiel Mij. Eltem. Verder worden in de jaren '30 het Röpcke-Zweers Ziekenhuis en het zwembad De Marsch gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog, met name in de jaren '42 en '43, is de Joodse gemeenschap die in Hardenberg woonde grotendeels via doorgangskampen gedeporteerd naar Poolse concentratiekampen. De Joodse begraafplaatsen herinneren nog aan deze Joodse gemeenschap in Hardenberg, die in 1947 bij de gemeenschap van Almelo werd gevoegd. Eveneens zijn tijdens de oorlog rondom Hardenberg verschillende bommenwerpers neergestort.
In 1941 werd Rijkswerkkamp Molengoot iets ten noorden van Hardenberg (bij Collendoorn) geopend. Hier was werkverschaffing voor werklozen bij Heidemij. Later werden hier vooral Amsterdamse Joden ondergebracht die dwangarbeid voor weinig geld en eten en onder zware druk moesten verrichten. Het kamp is vooral bekend geworden door brieven van Philip Slier die in 1997 werden teruggevonden. Later is dit kamp gebruikt voor Rotterdamse daklozen en als Gezinsoord Overijssel in gebruik genomen voor 'asociale' gezinnen. In 1970 sloot het kamp helemaal.
In de naoorlogse jaren is het centrum van Hardenberg gemoderniseerd waardoor het oorspronkelijke karakter grotendeels verloren is gegaan. Voor en door de middenstand van de stad werd in de jaren vijftig de gratis huis-aan-huiskrant Weekblad de Toren opgericht. Eind jaren vijftig vestigde de Wavin, een plasticbuizenfabriek, haar belangrijkste productievestiging in Hardenberg. Dit bedrijf groeide uit tot een multinational die onder meer plastic kratten en zakken ging fabriceren. Het werd verreweg de belangrijkste werkgever in Hardenberg. In de jaren negentig concentreerde het bedrijf zich weer op buizen en werden de andere bedrijfsactiviteiten op het terrein in Hardenberg verkocht.
Door de toegenomen industrie is Hardenberg behoorlijk gegroeid. Vanaf de jaren zestig werden, bij het dorp Heemse net over de Vecht, verschillende woonwijken gebouwd. In de jaren zeventig werd op de plaats van het gehucht Baalder een gelijknamige woonwijk gebouwd, en eind jaren '80 werd ten zuiden daarvan begonnen met de nieuwbouwwijk Baalderveld. Sinds een paar jaren heeft Hardenberg een nieuw bedrijventerrein (Haardijk) en een nieuwe woonwijk Marslanden) in aanbouw, waarvan de eerste fases afgerond zijn. Aan de andere kant van het kanaal Almelo-De Haandrik wordt een nieuw industrieterrein aangelegd, De Broeklanden. Hier is ook een nieuwe verbindingsweg met Duitsland aangelegd. De stad Hardenberg is de afgelopen jaren een metamorfose ingegaan door een stadsvernieuwing. In het centrum wordt op grote schaal nieuw gebouwd. Een groot aantal nieuwe winkels en appartementen rond het marktplein is in 2008 gereed gekomen. Ook wordt er een nieuw gemeentehuis gebouwd in een nieuw aan te leggen park. Daarnaast worden er nieuwe woningen gebouwd in het gebied Marsch-Kruserbrink. De verkeersinfrastructuur van Hardenberg wordt in de komende jaren verbeterd.
Bekende (oud)inwoners van Hardenberg
- Floris van Wevelinkhoven (ca. 1315 - 4 april 1393), bisschop van Münster
- Albertus Risaeus (1510 - 18 mei 1574), kerkhervormer
- Clara Feyoena barones van Raesfelt-van Sytzama (5 april 1729 - 1807), dichteres
- Jan Weitkamp (11 december 1870 - 27 december 1946), landbouwer, kamerlid en wethouder
- Frits Slomp (5 maart 1898 - 13 december 1978), predikant en verzetsstrijder
- Edwin Evers (9 mei 1971), dj en drummer
- Casper Boom (3 maart 1980), korfballer, wereldkampioen 2007
Deze pagina is gebaseerd op het auteursrechtelijk beschermde Wikipedia-artikel <http://nl.wikipedia.org/wiki/Hardenberg>; het is vrijgegeven onder de GNU Free Documentation License.