Texel
Uit Plaatsinformatie
Het eiland Texel (Tessels: Tessel) is het grootste van de Nederlandse Waddeneilanden, behorend tot de provincie Noord-Holland. Tevens is Texel een gemeente (formeel gezien stad, want het bezit stadsrechten), waar ook de onbewoonde zandplaat Noorderhaaks onder valt.
Het eiland ligt van oudsher in Texla. De oppervlakte van de gemeente is 585,96km² waarvan het grootste gedeelte (416,14 km²) binnen- en buitenwater, het landoppervlak is slechts ongeveer 170km². De gemiddelde lengte van Texel is 20 km en de gemiddelde breedte 8 km.
Texel heeft 13.762 inwoners (31 mei 2009, bron: CBS). Van de beroepsbevolking van ruim 3500 mensen werkt ca. 17% in de landbouw. De eerste inwoners van Texel dateren mogelijk uit de Midden-Steentijd (8000-4500 v. Chr); archeologen hebben daarvoor aanwijzingen gevonden. In 1415 heeft Texel (het gehele eiland) stadsrechten gekregen, daarmee kan het eiland met enige fantasie als de (qua oppervlakte) "grootste stad van Nederland" worden aangeduid.
Inhoud |
Algemeen
De naam wordt doorgaans uitgesproken als tessel; de bewoners heten Tesselaars. De reden hiervoor is dat historisch gezien een karakter dat sterk op de x leek als een ligatuur voor ss werd gebruikt in het Hollands. Gezien Texel een eiland is spreekt men niet van gebeurtenissen 'in' Texel maar 'op' Texel.
Texel is het enige Nederlandse waddeneiland met een brede scholengemeenschap voor middelbaar onderwijs. In Den Burg is de Openbare Scholengemeenschap De Hogeberg gevestigd die onderwijs aanbiedt voor vmbo, havo en vwo.
Geografie
Plaatsen binnen de gemeente
- Dorpen/Gehuchten
- 't Horntje
- De Cocksdorp
- De Koog
- De Waal
- Den Burg
- Den Hoorn
- Oost
- Oosterend
- Oudeschild
- Zuid-Eierland
Buurtschappen:
- Bargen
- Burger Nieuwland
- De Kuil
- De Naal
- De Nes
- De Westen
- Dijkmanshuizen
- Driehuizen
- Harkebuurt
- Midden-Eierland
- Molenbuurt
- Nieuweschild
- Noord Haffel
- Noorderbuurt
- Ongeren
- Spang
- Spijkdorp
- Tienhoven
- Westergeest
- Westermient
- Zevenhuizen
- Zuid Haffel
Texel en Eierland
Het huidige eiland Texel bestaat eigenlijk uit twee eilanden: het zuidelijke Texel en het noordelijker gelegen Eierland. In 1630 werd de Zanddijk voltooid die beide Waddeneilanden met elkaar verbond. In 1835 richtte de uit Antwerpen afkomstige Nicolas Joseph De Cock samen met enkele andere heren een NV op die de kwelder tussen Eierland en Texel zou inpolderen voor agrarisch gebruik. In de nieuw aangelegde polder Eierland werd in 1836 ook een dorp gesticht dat aanvankelijk Nieuwdorp heette, maar dat later naar hem genoemd werd: De Cocksdorp.
Landschap
Het landschap op Texel is rijk en divers. Texel heeft behalve polders, brede zandstranden, duinen en graslanden ook heide, bos en kwelders. Rond Den Hoorn in het zuiden bloeien in mei grote bollenvelden. Nationaal Park Duinen van Texel beheert de zuidpunt van Texel, het gebied De Duinen tussen Den Hoorn en De Koog, De Dennen, De Slufter en De Muy.
De harde kern van het eiland wordt gevormd door de Hoge Berg die ligt tussen Oudeschild en Den Burg. Het is een lage stuwwal ontstaan in het Drenthestadium van het Saalien (de op een na laatste ijstijd). Het hoogste punt ligt op 15 meter boven NAP. Ondanks de bescheiden hoogte kan men van hier af het hele eiland overzien. Keileem komt hier dicht aan de oppervlakte. Dit vormt een harde, voor water ondoordringbare laag. Rond de percelen liggen zogenaamde tuunwallen. Dat zijn walletjes die uit plaggen zijn opgebouwd. Deze tuunwallen vormen samen met de glooiingen van het gebied een door velen gewaardeerd landschap. Het gebied is dan ook een landschapsreservaat. Op een helling van de Hoge Berg liggen ook het Doolhof, een bosje uit 1764, en de Zandkuil, Nederlands eerste insectenreservaat.
Een natuurlijk fenomeen is De Slufter, een gebied binnen de brede duinketen aan de noordwestkant van het eiland, vol kreken en geulen, dat in open verbinding staat met de Noordzee. Het is ontstaan door een duindoorbraak in 1858. Bij vloed loopt een deel van De Slufter onder water en bij eb loopt het water door de geulen weer terug naar zee. Daardoor is slibvorming en verzilting ontstaan en moest de vegetatie zich aanpassen. De Slufter is van de Eijerlandse polder gescheiden door de Zanddijk.
Het buitendijkse natuurgebied de Schorren ligt bij het wantij.
Eijerland was ooit een eilandje ten noorden van Texel. Het werd toen Yerland genoemd. Door menselijk ingrijpen, het plaatsen van zandvasthoudende beplanting (o.a. helmgras) en beschutting werden strand en duinen aan de noordwestkant van Texel verbreed. Men begon daarmee in 1629. Tenslotte kon een zanddijk worden aangelegd, die de twee eilanden met elkaar zou verbinden. In 1846 werd de polder De Eendracht drooggelegd, in 1847-1848 de Prins Hendrikpolder en in 1876 de polder Het Noorden.
Voortdurend moet strijd worden geleverd tegen de kracht van zee en wind. Bij zware storm kunnen tientallen of zelfs honderden meters duin worden weggeslagen. In 1864 was in het noorden bij De Cocksdorp de [vuurtoren Eierland geplaatst, op ongeveer 3 km van de zee. Nu staat de zee vlak onder de toren, die door een asfalthelling en verschillende aangelegde zeeweringen wordt beschermd. Het strand is zich nu langzamerhand weer aan het verbreden. Ook in het zuidwesten slibt voortdurend materiaal aan. Aan de oostkant van Texel loopt een dijk die het eiland beschermt tegen de Waddenzee.
Het hele duingebied van Texel, van de Hors tot aan de vuurtoren vormt het Nationaal Park Duinen van Texel.
In 2008 besloot de provincie Noord-Holland het duingebied van Texel aan te wijzen als aardkundig monument. De status geldt voor de duinen tussen de vuurtoren bij De Cocksdorp en de zuidpunt van Texel. De 'onthulling' van het monument vond plaats op 8 oktober 2008 op de Bertusnol, één van de hoogste duinpunten van het eiland. Noord-Holland kent 17 Aardkundige Monumenten, gebieden met 'unieke aardkundige waarden' die planologische bescherming genieten.
Flora en fauna
Texel is een geliefd oord voor vogelliefhebbers. Op sommige dagen kan een ervaren vogelaar wel honderd verschillende soorten waarnemen. Er broeden in het voorjaar vooral in de duingebieden ongeveer 80 verschillende vogelsoorten, maar in totaal zijn zo'n 300 soorten op Texel waargenomen. De Muy, een duingebied tussen De Koog en De Slufter is een beschermd gebied; het is de broedplaats van de oudste lepelaarkolonie van Nederland. Andere opvallende vogelsoorten op Texel zijn de dwergstern en de velduil. De zilvermeeuw komt er in grote aantallen voor.
De vegetatie is rijk en gevarieerd. De fauna minder, vanwege de geïsoleerde ligging van het eiland. Toch leven er nog hermelijnen, bruine ratten, 5 muizensoorten, konijnen, hazen, kleine amfibieën als kikkers (bruine kikker en heikikker), rugstreeppadden en watersalamanders. Vlinders op Texel: o.a. de atalanta, distelvlinder, Sint-jacobsvlinder, duinparelmoervlinder en, sinds 1995, het groentje. Duizenden insectensoorten zijn op het eiland waargenomen.
Ook komt de bekende narcis de Dubbele van Sion voor, die alleen maar op Texel groeit vanwege de zure grond
Musea en andere bezienswaardigheden
- Luchtvaart & Oorlogsmuseum Texel - Eijerland (bij het vliegveld)
- Het Agrarisch- en Wagenmuseum
- Ecomare (zeehondenopvangcentrum) - bij De Koog
- Oudheidskamer - Den Burg
- Martiem- en Juttersmuseum met de korenmolen De Traanroeier - Oudeschild
- Overblijfselen van middeleeuwse en napoleontische forten bij Oudeschild
- De Georgische begraafplaats, die herinnert aan de Opstand van de Georgiërs op 5/6 april 1945.
- Het Jac. P. Thijssemonument in de vijver aan de Elemert in Den Burg
- Schipbreuk- en Juttersmuseum Flora - tussen Den Burg en De Koog
- Vuurtoren Eierland, de vuurtoren in het noorden van Texel die sinds 2009 deels is opengesteld voor het publiek.
Evenementen
- Zeilwedstrijd Ronde om Texel
Economie
Activiteiten
Landbouw en veeteelt: er worden duizenden schapen en koeien op het eiland gehouden. De Tesselaar is een Texels schapenras. Er worden aardappelen, suikerbieten, granen verbouwd en bloembollen geteeld. Toerisme is een belangrijke bron van inkomsten op Texel.
Op het eiland is sinds begin vorige eeuw ook het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek (NIOZ) gevestigd.
Scheepvaart
In de tijd van de VOC (17e en 18e eeuw) vertrokken de schepen uit Amsterdam, Enkhuizen en Hoorn vanaf de rede van Texel naar de Oriënt. Dit bracht veel werkgelegenheid op het eiland. Zo waren er bijvoorbeeld veel loodsen nodig om de schepen veilig door het Moddergat langs de zuidpunt te leiden. De rol van werkverschaffer werd later overgenomen door de walvisvaart. Ook de visvangst was een belangrijke bron van inkomsten. De haven van Oudeschild was het centrum van al deze activiteiten. Tegenwoordig herbergt Oudeschild een vloot van ongeveer 30 Noordzeekotters en enkele kleinere kotters voor de garnalenvisserij op de Waddenzee. Daarnaast heeft het plaatsje een moderne jachthaven.
Verkeer en vervoer
Veerdiensten
Vanuit Den Helder wordt een geregelde veerdienst met het eiland onderhouden door de Koninklijke N.V. Texels Eigen Stoomboot Onderneming (TESO) waarvan de aandelen merendeels in handen zijn van de eilandbewoners.
In de zomerperiode (tussen eind april en eind september) is er nog tweede veerdienst van en naar Texel, namelijk tussen Texel (Cocksdorp) en Vlieland. Deze dienst is enkel voor voetgangers en fietsers. De uitbater is de rederij De Vriendschap
Luchtvaart
Texel heeft een eigen luchthaven, Texel International Airport. Anders dan de naam doet vermoeden, zijn er al jaren geen geregelde internationale vluchten naar Texel. In het verleden voerde de KLM echter wel lijnvluchten uit tussen Texel en Schiphol. De luchthaven beschikt wel over de nodige accommodatie om desnoods de nodige formaliteiten (pas- en douanecontrole) uit te voeren. Tegenwoordig wordt het vliegveld veelal gebruikt als vertrekpunt voor parachutisten.
College van B&W
Het College van Burgemeester en Wethouders is anno 2006:
- Burgemeester Joke Geldorp-Pantekoek (VVD)
- Wethouder Nico Kikkert (TB)
- Wethouder Marjan Merkelbach (CDA)
- Wethouder Peter Bakker (GL)
Sport
- Elk jaar organiseert Texel de zeilwedstrijd 'Ronde om Texel'. De eerste editie werd gehouden in 1978 en gewonnen door de Duitser Sigi Lach.
- In 2004 werd het Nederlands kampioenschap dammen voor vrouwen op Texel georganiseerd. Nina Hoekman won toen de titel.
- De profvoetballer Sieme Zijm is begonnen bij de amateurclub ZDH uit Den Hoorn op Texel.
Bekende inwoners en oud-inwoners
- Prof. dr. Cornelis de Jager: Nederlands astronoom, ereburger van Texel sinds april 2006
- Willem Keesom: natuurkundige en hoogleraar (overleden 24 maart 1956)
- Jan Knippenberg: ultraloper (overleden 23 november 1995)
- Jac. P. Thijsse: onderwijzer en natuurbeschermer (overleden 8 januari 1945)
- Jan Wolkers: schrijver, beeldend kunstenaar en ereburger van Texel sinds maart 2006 (overleden 19 oktober 2007)
- Imme Dros: Nederlands jeugdboekenschrijfster
- Sieme Zijm: ex profvoetballer
- Alice Blom: volleybalster bij het nationaal team en het Italiaanse A2 spelende Villa Cortese
- Ingrid van Lubek: Internationaal Triathleet
Deze pagina is gebaseerd op het auteursrechtelijk beschermde Wikipedia-artikel <http://nl.wikipedia.org/wiki/Texel>; het is vrijgegeven onder de GNU Free Documentation License.