Uit Plaatsinformatie

Utrecht is een stad en gemeente in Nederland en de hoofdstad van provincie Utrecht. Gemeten naar aantal inwoners is het de op drie na grootste stad van Nederland. Er wonen 301.632 personen (31 mei 2009; bron: Gemeente Utrecht). Het stadsgewest Utrecht, de agglomeratie die samenvalt met het BRU, omvat ruim 640.000 inwoners. Utrecht is een van de steden van de Randstad. De gemeente Utrecht valt samen met de stad.

De stad is centraal gelegen op een knooppunt van weg-, spoor- en waterwegen, waardoor het een toonaangevende beurzen- en conferentiestad is en het hardst groeiende economische centrum - vooral in de dienstensector - van zowel de gehele Randstad als Nederland.

Utrecht is een van de oudste steden van Nederland met een belangrijk historisch centrum. Kenmerkend voor de stad zijn onder meer de werven en de de Domtoren, waaraan de stad de bijnaam Domstad ontleent.

De stad huisvest drie universiteiten waarvan de grootste de Universiteit Utrecht is. Deze universiteit is tevens de grootste van Nederland. Hiernaast zijn er drie omvangrijke hogescholen, het hoofdkantoor van de Nederlandse Spoorwegen, de Rabobank Nederland en de Jaarbeurs Utrecht gevestigd. Utrecht is daarnaast de zetel van de rooms-katholieke aartsbisschop van Nederland (zie aartsbisdom Utrecht) en van de oudkatholieke aartsbisschop. De huidige rooms-katholieke aartsbisschop, metropoliet en primaat van Nederland is Wim Eijk. De huidige oudkatholieke aartsbisschop is Joris Vercammen. Tevens is er het landelijke organisatiebureau van de Protestantse Kerken Nederland (PKN) gevestigd, waarin de belangrijkste protestants-christelijke kerkgenootschappen zijn opgegaan.

Inhoud 1 Geschiedenis 2 Geografie 2.1 Topografie 2.2 Wijken 2.3 Bevolkingsontwikkeling 3 Bezienswaardigheden = 3.1 Vertier 3.1.1 Winkelen 3.1.2 Markten 3.1.3 Muziek en theater 3.1.4 Musea 3.1.5 Evenementen en festivals 3.2 Verkeer en vervoer 3.2.1 Trein 3.2.2 Bus en tram 3.2.3 Auto 3.3 Politiek 3.3.1 Gekozen burgemeester 3.3.2 College van Burgemeester en Wethouders 3.4 Sport 3.4.1 Voetbal 3.5 Trivia

Geschiedenis

Op en rond het huidige Domplein is de plaats waar de Romeinen de basis voor de stad Utrecht hebben gelegd. Rond 50 na Chr. liet keizer Claudius aan de oever van de Rijn het castellum Traiectum bouwen van hout en aarde. Dit fort was onderdeel van de verdedigingsgordel langs de noordgrens van het Romeinse Rijk, de zogenaamde limes. Daarmee kon de handelsweg tussen Keulen en Engeland beschermd worden. Tussen 50 en 270 na Chr. werd het castellum vier maal herbouwd. Na het vertrek van de Romeinen streden de Friezen en de Franken lange tijd om de vesting. De overgebleven ommuring leefde voort als burcht.

In 690 stichtte de Angelsaksische missionaris en bisschop Willibrord binnen de grotendeels verlaten grenspost Utrecht een geestelijk centrum met twee kerken, waar later nog een derde aan werd toegevoegd. Hieruit ontwikkelde zich het complex van de aan Sint-Maarten gewijde Domkerk, de Sint-Salvatorkerk en de tussengelegen Heilig-Kruiskapel. Vanaf de achtste eeuw zetelde een bisschop in Utrecht, dat daardoor het religieuze centrum van de Noordelijke Nederlanden was. Vanaf de tiende eeuw kreeg de bisschop steeds meer wereldlijke macht. Hij werd toen de belangrijkste vorst in de Noordelijke Nederlanden, die heerste over het Sticht. In de elfde eeuw werd het kerkelijk centrum uitgebreid met drie nieuwe kapittelkerken en een abdij, die samen het Utrechtse kerkenkruis vormden.

Op 2 juni 1122 kreeg Utrecht zijn stadsrechten bevestigd door Hendrik V, keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. De bisschop verloor hierdoor veel invloed op de stad ten gunste van de kersverse stedelingen. Deze mochten de stad nu omwallen, en nog in 1122 begon tevens de aanleg van het stuk Oudegracht tussen Ledig Erf en Gaardbrug. Utrecht ontwikkelde zich tot de enige stad van betekenis in de Noordelijke Nederlanden. De groei van de bevolking blijkt onder meer uit het feit dat er drie nieuwe parochies werden afgesplitst van de oudste parochie, die van de Buurkerk. Het bestuur van de stad bestond aanvankelijk uit schout en schepenen, maar al in 1196 werd een raad gevormd, die tot de oudste ten noorden van de Alpen behoort.

Vanaf de twaalfde eeuw werd de macht van naburige vorsten groter, terwijl die van de Utrechtse bisschop afnam. Gedurende de hele Middeleeuwen hebben vooral Gelre geprobeerd delen van het Sticht in te lijven. Binnen de stad ontstonden twee overheersende partijen, waarvan de een pro-Holland was en de ander pro-Gelre. Eeuwenlang hebben deze partijen elkaar te vuur en te zwaard bestreden. Herhaaldelijk kan gerust gesproken worden van burgeroorlog binnen de stadsmuren.

Ondanks deze strijd en ondanks de toenemende concurrentie van de Hollandse steden vanaf de dertiende eeuw, bleef Utrecht de grootste en welvarendste stad en het belangrijkste culturele centrum in de Noordelijke Nederlanden. De welgestelden bouwden grote stenen huizen langs de Oudegracht, vooral nadat rond het midden van de dertiende eeuw het gebruik van baksteen algemeen werd. Langs de gracht zelf ontstonden de karakteristieke werven en werfkelders. Talrijke kloosters vestigden zich in de stad. De huidige gotische Domkerk werd vanaf 1254 gebouwd naar voorbeeld van de grote Franse kathedralen.

In 1304 deden de gilden een succesvolle greep naar de macht, en zij zouden tot 1528 een grote rol in het stadsbestuur blijven spelen. Met het graven van de Nieuwegracht eind veertiende eeuw was het stratenpatroon binnen de stad grotendeels voltooid en het stadsgebied raakte grotendeels volgebouwd. Opvallend is het grote aantal gasthuizen (opvanghuizen voor behoeftigen) dat in deze eeuw ontstond. Het grootste prestigeproject van de veertiende eeuw was echter de bouw van de kolossale Domtoren, een van de grootste torens die tot dan toe waren gebouwd.

De dreiging van de buurstaten van het Sticht bleef groot, en bewoners van het Nedersticht dwongen de bisschop in 1375 de Stichtse Landbrief uit te vaardigen, waardoor zij als Staten van het Nedersticht controle konden uitoefenen op de wijze waarop politiek bedreven werd. De Staten bestonden uit vertegenwoordigers van de geestelijkheid, de adel en de steden. Utrecht nam door zijn dominante positie een overheersende positie in de Statenvergaderingen in.

Geografie

Topografie

Utrecht ligt centraal in Nederland en in de provincie Utrecht. De stad is ontstaan aan een kromming van de Rijn, toen de hoofdarm van de rivier die de loop van de huidige Kromme Rijn en Oude Rijn volgde. Op de plek van het huidige Domplein lag een Romeins castellum. Tegenwoordig stroomt een bescheiden Kromme Rijn in het oosten Utrecht binnen om de stadsgrachten als Vecht (noordelijk) en Leidse Rijn (westelijk) te verlaten. Westelijk van de stad loopt het brede Amsterdam-Rijnkanaal, naar het zuiden loopt de Vaartse Rijn, een veel ouder kanaal.

Ten westen van de stad, 'over het Amsterdam-Rijnkanaal' heen, ligt het voorstedelijke uitbreidingsproject Leidsche Rijn, de grootste Vinex-locatie en het grootste nieuwbouwproject van Nederland überhaupt. Een reeks nieuwbouwwijken zullen bij afronding ca. 90.000 inwoners gaan huisvesten. Ten noorden, zuiden en oosten van de stad liggen enkele voorsteden en forensen-/satellietsteden, waarvan de grootste Maarssen, Nieuwegein, De Bilt, IJsselstein, Zeist en Houten zijn. De grootstedelijke agglomeratie valt samen met het BRU (Bestuur Regio Utrecht).

Wijken

De gemeente Utrecht onderscheidt bestuurlijk tien wijken, die zijn te vergelijken met stadsdelen. Deze zijn weer onderverdeeld in subwijken en buurten. Elke wijk kent een apart wijkbureau of een wijkservicecentrum. De wijk Vleuten-De Meern bezit ook een dependance van de burgerzaken.

Elke wijk kent een raadscommissie voor de wijk, samengesteld uit gemeenteraadsleden of hun plaatsvervangers en elke wijk kent ook een aparte wijkwethouder. Daarnaast bestaat er een wijkraad, die een adviserende rol heeft en bestaat uit bewoners van de desbetreffende wijk.

Bevolkingsontwikkeling

In de volgende tabel is het bevolkingsverloop van Utrecht weergegeven. Tot halverwege de zestiende eeuw was Utrecht de grootste stad van de noordelijke Nederlanden. Vanaf die tijd tot circa 1825 schommelde het inwonertal rond de 30.000. Daarna volgde een lange periode van groei; het aantal van 100.000 inwoners werd bereikt in 1899. De groei duurde tot 1970, toen als gevolg van woningtekort en suburbanisatie een snelle daling inzette, die rond 1985 tot stilstand kwam. Vanaf 2000 groeide het inwonertal snel en werd de wijk Leidsche Rijn gebouwd. Gebiedsuitbreidingen van de gemeente Utrecht leidden in 1954 en 2001 tot een sprongsgewijze vermeerdering van het aantal inwoners. In januari 2009 bereikte de gemeente Utrecht de grens van 300.000 inwoners.

De cijfers tot aan de negentiende eeuw zijn schattingen, die onzekerder worden naarmate ze verder teruggaan in de tijd. De negentiende eeuwse cijfers zijn gebaseerd op volkstellingen, de latere op gegevens van de Burgerlijke Stand.

Bezienswaardigheden =

Utrecht heeft een historisch centrum, dat grotendeels nog door singels wordt omringd. Van zuid naar noord lopen de Oudegracht en de Nieuwegracht, die uniek zijn vanwege de werven, lage kades waarop de werfkelders van de huizen aan de gracht uitkomen. Utrecht telt na Amsterdam het grootste aantal monumenten van alle steden in Nederland.

Vertier

Winkelen

Westelijk van het centrum ligt het station met het aangebouwde winkel- en kantorencomplex Hoog Catharijne, dat sinds het bestaat omstreden is geweest, zowel om zijn architectuur als ook de verloedering die optrad, waardoor het een vrijplaats voor druggebruikers werd. Sinds begin 2000 is er echter veel tijd en geld door de gemeente besteed om dit leefklimaat te verbeteren. In 2006 heeft men hiervoor een Nederlandse en Europese prijs gewonnen. In 2008 is er begonnen met een grootscheepse opknapbeurt van het gehele stationsgebied (zie Aanpak Stationsgebied). Zo zal de singel rondom Utrecht worden hersteld en wordt Vredenburg ingrijpend verbouwd. Ook zal er op het Smakkelaarsveld een kleine haven ontstaan die de singel weer in verbinding brengt met de Leidse Rijn.

Markten

Er zijn diverse markten in Utrecht zoals:

• Breedstraat op zaterdagmorgen van 08.00 - 13.00 uur (de 'lapjesmarkt')
• Jacobskerkhof op zaterdag van 09.00 - 16.00 uur
• Janskerkhof op zaterdag van 07.00 - 17.00 uur (de bloemenmarkt)
• Plantage op woensdagmorgen van 09.00 - 13.00 uur
• Oude Gracht/Bakkerbrug op zaterdag van 08.00 - 17.00 uur
• Smaragdplein op dinsdag van 09.00 - 15.00 uur
• Starkenburghhof op vrijdag van 09.00 - 14.00 uur
• Vredenburg op woensdag van 10.00 - 17.00 uur, op vrijdag van 10.00 - 18.00 uur en op zaterdag van 08.00 - 17.00 uur
• Zamenhofdreef op donderdagmorgen van 09.00 - 13.00 uur

Muziek en theater

• Het veelgeprezen Muziekcentrum Vredenburg (1978) van Herman Hertzberger grenst aan Hoog Catharijne. Het is een van de voornaamste concertgebouwen van Nederland, met een grote en een kleine zaal. De komende jaren zal het in het kader van de reconstructie van het Utrechtse stationsgebied, in samenwerking met Tivoli en de SJU, worden verbouwd en uitgebreid tot het Muziekpaleis.
• de SJU, jazzpodium van de Stichting Jazz Utrecht
• politiek cultureel centrum ACU
• poppodium Ekko aan de Bemuurde Weerd
• poptempel Tivoli aan de Oudegracht en de nieuwe zaal aan de Helling
• Stadsschouwburg
• Theater De Paardenkathedraal in de stallen op het voormalige Veeartsenij-terrein van de Universiteit Utrecht
• Theater Huis aan de Werf
• Theater Kikker
• Beatrix Theater
• RASA, centrum dat kunst en cultuur uit alle werelddelen presenteert
• Kargadoor, centrum op de Oudegracht dat al 40 jaar cultureel, sociaal en politiek een belangrijke rol vervult in Utrecht.
• Theater De Musketon in Lunetten

Musea

• Aboriginal Art Museum
• Centraal Museum
• Centrum Beeldende Kunst Utrecht.
• Dirkje Kuik Museum
• Geldmuseum
• Museum Catharijneconvent
• Museum Maluku
• Nationaal Museum van Speelklok tot Pierement
• Nederlands Spoorwegmuseum
• Sterrenwacht Sonnenborgh
• Universiteitsmuseum
• Volksbuurtmuseum Wijk C
• Waterleidingmuseum

Evenementen en festivals

• Festival aan de Werf (theaterfestival, mei)
• Holland Animation Film Festival (Animatiefestival, november)
• Holland Festival Oude Muziek (augustus/september)
• Latin American Film Festival (LAFF), mei
• Marathon van Utrecht (maart/april)
• Nederlands Film Festival (september/oktober)
• Springdance (dansfestival, april)
• Utrecht Uitfeest (september) ter opening van het culturele seizoen
• Utrechts Literatuur Festival (eigenzinnig literatuurfestival van SLAU, oktober)
• Utrechtse Museumnacht
• Vakantiebeurs in de Jaarbeurs Utrecht
• Utrecht over Utrecht (cinema- & literatuurfestival, juni) in het Louis Hartlooper Complex
• Summer Darkness (alternatief muziekfestival, augustus)

Verkeer en vervoer

Trein

Station Utrecht Centraal is het belangrijkste spoorwegknooppunt van Nederland en heeft rechtstreekse treinverbindingen met op drie na alle andere provinciehoofdsteden (uitgezonderd zijn Lelystad, Haarlem (sinds december 2006) en Middelburg).

De eerste spoorlijn werd geopend in 1843. Dit was de lijn naar Amsterdam. In 1844-1845 volgde verbinding met Arnhem. In 1855 kwam de verbinding met Gouda – Rotterdam (vanaf 1870 ook naar Den Haag) tot stand, in 1863 die naar Amersfoort en in 1868-1870 de lijn naar Boxtel. Als laatste verbinding werd in 1874 de lijn naar Hilversum geopend.

Bus en tram

De stad Utrecht kent een zeer uitgebreid buslijnennet van het GVU. Er rijden bussen van het GVU naar Maarssen, Vleuten/De Meern en Kockengen. De meeste bussen rijden maandag tot en met zaterdag om de 10 minuten, 's avonds en op zondag om het kwartier. Utrecht is de eerste stad in Europa waar dubbelgelede bussen rijden.

De Utrechtse sneltram van Connexxion rijdt vanaf het centraal station via Kanaleneiland naar Nieuwegein-zuid/IJsselstein.

Het busstation nabij Station Utrecht Centraal is het grootste busstation van Nederland.

Auto

De stad wordt aan drie zijden omsloten door autosnelwegen. Ten westen van de stad bevindt zich de A2, ten zuiden de A12 en ten oosten de A27. Belangrijke verkeersknooppunten zijn Oudenrijn, Lunetten en Rijnsweerd. Vanaf het laatste verkeersknooppunt begint een vierde autosnelweg, de A28. Ten noorden van Utrecht wordt de ringweg sluitend gemaakt door de N230.

Deze wegen vormen samen de Ring Utrecht.

Ten noorden en zuiden van Utrecht liggen grote forensengemeenten:

• Houten
• IJsselstein
• Maarssen
• Nieuwegein
• Vianen]

De stad zelf breidt zich momenteel in westelijke richting uit met de wijk Leidsche Rijn, Nederlands grootste Vinex-locatie. Samen met deze en andere plaatsen vormt Utrecht de agglomeratie Utrecht.

Politiek

Gekozen burgemeester

Bij een verkennend debat heeft een meerderheid van de Utrechtse gemeenteraad op 12 oktober 2006 besloten een burgemeestersreferendum te willen organiseren. Een vertrouwenscommissie uit de gemeenteraad heeft twee kandidaten geselecteerd, waarna de bevolking door middel van een stemming mocht bepalen wie de opvolger wordt van Annie Brouwer-Korf, die heeft aangegeven per 1 januari 2008 terug te treden. Voorstanders van de volksraadpleging waren PvdA, GroenLinks en D66 (in totaal 25 van de 45 zetels). Een opkomst van ten minste 30% was de voorwaarde voor de geldigheid van het referendum. Het burgemeestersreferendum vond plaats op 10 oktober 2007, de Utrechters konden kiezen uit Aleid Wolfsen en Ralph Pans, beiden lid van de PvdA.

Omdat op 1 oktober 2007 middels rechterlijke uitspraak werd vastgesteld dat de stemcomputers die bij de verkiezingen van november 2006 en maart 2007 zijn gebruikt, nooit goedgekeurd hadden mogen worden, werd er met het welbekende rode potlood gestemd in inderhaast getimmerde stemhokjes van spaanplaat.

De opkomst was slechts 9,25%, waardoor het referendum ongeldig was. Ook stemde 16,3 % blanco of ongeldig. Van de geldige stemmen kreeg Aleid Wolfsen 60,7% (13.014 stemmen) en Ralph Pans 22,9% (4914 stemmen). Utrecht is de zevende gemeente waar een burgemeestersreferendum werd gehouden, de opkomst is de laagste tot nu toe. Op donderdagochtend 11 oktober 2007 besliste de gemeenteraad om Wolfsen voor te dragen bij de regering. In de gemeenteraad werden dertig stemmen op hem uitgebracht. Pans kreeg twee stemmen en elf raadsleden brachten een blanco stem uit.

College van Burgemeester en Wethouders

Op 15 april 2006 is het collegeprogramma voor de periode 2006-2010 gepresenteerd. Het College van Burgemeester en Wethouders, geïnstalleerd op 28 april, wordt gevormd door de coalitie Pvda, GroenLinks, CDA en ChristenUnie (28 van de 45 zetels). Op 14 maart 2009 stapte GroenLinks uit het college. Op 26 maart 2009 werd ChristenUnie wethouder Tymon de Weger door de raad weggestuurd. Op 10 april 2009 werd de samenstelling bekendgemaakt van een nieuw college waarin de VVD de plaats van GroenLinks had ingenomen.

De voorzitter van het College van B&W is burgemeester:

• Aleid Wolfsen (PvdA), openbare orde en veiligheid, politie, brandweer, communicatie, burger- en juridische zaken, archief, ombudszaken en anti-discriminatiebeleid

Wethouders zijn:

• Rinda den Besten (PvdA), jeugd, onderwijs en volksgezondheid en wijkwethouder voor de wijken Overvecht en Noordwest
• Harrie Bosch (PvdA), wonen, luchtkwaliteit, Leidsche Rijn en ruimtelijke ordening en wijkwethouder voor de wijk Leidsche Rijn
• Marka Spit (PvdA), sociale zaken en arbeidsmarktbeleid, en wijkwethouder voor de wijk Zuidwest
• Floris de Gelder (VVD), economische zaken, cultuur, stadspromotie en evenementen
• Ingrid de Bondt (VVD), bereikbaarheid en verkeer
• Harm Janssen (CDA), locoburgemeester, financiën, stationsgebied, sport en monumenten en wijkwethouder voor de wijk Noordoost
• Piet van der Sluijs (ChristenUnie), Welzijn, publieksdienstverlening en personeel, en wijkwethouder voor de wijk Vleuten-de Meern

Sport

Voetbal

Voetbalclub FC Utrecht komt uit in de eredivisie en speelt thuiswedstrijden in Stadion Galgenwaard. De club is in haar bestaan nooit gedegradeerd. De club is ontstaan uit de fusie van drie Utrechtse voetbalclubs, DOS, USV Elinkwijk en Velox in 1970. De eerste twee bestaan nog als amateurclubs. DOS is de enige club uit Utrecht, die ooit kampioen van Nederland werd in 1958. Voor de oorlog was ook Hercules een belangrijke club, opgericht in 1882 was het de derde club in Nederland en heeft bijgedragen aan de verspreiding van het voetbal. Elinkwijk komt uit in de Zondag hoofdklasse A en werd in 1974 kampioen van Nederland bij de zondagamateurs.

Trivia

• In 2007 werd Utrecht een Millennium Gemeente.
• Leden van het Utrechtsch Studenten Corps mogen niet onder de Domtoren doorlopen. Een lid van de studentenvereniging Veritas of Unitas (het is niet zeker van welke van de 2 verenigingen hij was) zou ooit van De Dom af gesprongen zijn en terechtgekomen op een lid van het Corps, waarna laatstgenoemde zou zijn overleden en eerstgenoemde zijn sprong overleefde. Ondanks de toevalligheden en dat er geen bewijsmateriaal is, blijft dit een hardnekkig gerucht. Tot 2003 reed buslijn 2 onder de Domtoren door. Corpsleden stapten dan ook uit bij halte Domplein en renden om de Domtoren, om bij de volgende halte weer in te stappen.
• Utrecht is het centrum van zowel de oudkatholieke als de rooms-katholieke kerk. Beide hebben een kathedraal en priesteropleiding in de stad.

Deze pagina is gebaseerd op het auteursrechtelijk beschermde Wikipedia-artikel <http://nl.wikipedia.org/wiki/Utrecht_(stad)>; het is vrijgegeven onder de GNU Free Documentation License.